معاهده شنگن چیست؟ از رؤیای اروپای بدون مرز تا واقعیت‌های ژئوپلیتیک

در دنیای امروز، نام «شنگن» معمولاً با ویزا و سفرهای اروپایی گره خورده است. اما معاهده شنگن بسیار فراتر از یک برچسب در پاسپورت شماست. این معاهده سنگ بنای یکی از بزرگترین دستاوردهای بشری در زمینه آزادی حرکت و اتحاد بین‌المللی است.

معاهده شنگن چیست و چرا ایجاد شد؟

معاهده شنگن پیمانی است که به موجب آن، اکثر کشورهای اروپایی توافق کردند مرزهای داخلی خود را به روی یکدیگر باز کنند و کنترل‌های مرزی را حذف نمایند. هدف اصلی این بود که شهروندان، کالاها و خدمات بتوانند همان‌گونه که در داخل یک کشور جابه‌جا می‌شوند، در سطح قاره نیز آزادانه حرکت کنند.

تاریخچه معاهده شنگن؛ از یک کشتی روی رودخانه تا قلب بروکسل

جرقه این اتفاق بزرگ در ۱۴ ژوئن ۱۹۸۵ زده شد. در آن زمان، پنج کشور اروپایی (آلمان غربی، فرانسه، بلژیک، لوکزامبورگ و هلند) در دهکده‌ای کوچک به نام «شنگن» در لوکزامبورگ، روی یک کشتی تفریحی به نام «پرنسس ماری آسترید» گرد هم آمدند.

دلیل انتخاب این دهکده نمادین بود: شنگن نقطه‌ای است که مرزهای آلمان، فرانسه و لوکزامبورگ به هم می‌رسند. این کشورها می‌خواستند نشان دهند که مرزها دیگر نباید مانع دوستی و تجارت باشند.

کشورهای بنیان‌گذار و سیر تکاملی عضویت

در ابتدا، تنها ۵ کشور این معاهده را امضا کردند. اما اجرای عملی آن تا سال ۱۹۹۵ به طول انجامید. با گذشت زمان، کشورهای بیشتری متوجه مزایای اقتصادی و امنیتی این طرح شدند.

چه کشورهایی در ابتدا عضو بودند؟

• فرانسه و آلمان: موتورهای محرک اقتصاد اروپا.

• بلژیک، هلند و لوکزامبورگ: کشورهای منطقه بنلوکس که پیش از آن هم همکاری‌های نزدیکی داشتند.

چه کسانی خارج شدند یا هرگز وارد نشدند؟

اشتباه رایج این است که فکر کنیم تمام کشورهای اتحادیه اروپا عضو معاهده شنگن هستند.

• بریتانیا (انگلیس): بریتانیا هرگز به طور کامل عضو شنگن نشد. آن‌ها ترجیح دادند کنترل مرزی خود را حفظ کنند (Opt-out). پس از برگزیت، بریتانیا به طور کامل از ساختارهای اتحادیه اروپا خارج شد و اکنون قوانین مهاجرتی کاملاً مستقلی دارد.

• ایرلند: به دلیل توافقات مرزی با بریتانیا، ایرلند نیز عضو منطقه شنگن نیست.

• کشورهایی که در صف انتظارند: کشورهایی مثل قبرس هنوز به دلیل مسائل سیاسی داخلی یا امنیتی به طور کامل به این منطقه نپیوسته‌اند.

ابعاد اقتصادی معاهده شنگن؛ فراتر از توریسم

اقتصاددانان معتقدند معاهده شنگن یکی از محرک‌های اصلی رشد تولید ناخالص داخلی (GDP) در اروپا است.

۱. تسهیل تجارت و ترانزیت

پیش از شنگن، کامیون‌های حامل بار ممکن بود ساعت‌ها یا روزها در مرزهای داخلی اروپا معطل بمانند. حذف این مرزها باعث کاهش هزینه‌های لجستیک و قیمت تمام‌شده کالاها شد.

۲. پویایی بازار کار

تحت این معاهده، یک مهندس آلمانی می‌تواند به راحتی در اسپانیا کار کند یا یک پرستار لهستانی در فرانسه مشغول به کار شود. این موضوع به تعادل عرضه و تقاضای نیروی کار در سطح قاره کمک شایانی کرده است.

۳. رونق صنعت گردشگری

بخش بزرگی از درآمد کشورهای حوزه مدیترانه (مانند ایتالیا و یونان) مدیون این معاهده است. مسافران با یک بار دریافت ویزا یا حتی بدون ویزا (برای شهروندان عضو)، چندین کشور را در یک سفر بازدید می‌کنند.

ابعاد سیاسی و امنیتی؛ چالش حاکمیت ملی

از نظر سیاسی، معاهده شنگن نماد “فراملی‌گرایی” است. یعنی کشورها بخشی از قدرت تصمیم‌گیری خود در مورد مرزها را به یک نهاد مرکزی واگذار کرده‌اند.

چالش‌های امنیتی و سیستم SIS

بسیاری منتقد بودند که حذف مرزها به نفع مجرمان و تروریست‌هاست. برای مقابله با این موضوع، سیستم اطلاعاتی شنگن (SIS) ایجاد شد. این پایگاه داده عظیم به پلیس تمام کشورهای عضو اجازه می‌دهد تا اطلاعات مجرمان، افراد مفقود شده و اموال مسروقه را به صورت لحظه‌ای به اشتراک بگذارند. در واقع، مرزهای فیزیکی برداشته شد اما مرزهای دیجیتالی بسیار قوی‌تر شدند.

چشم‌انداز ۲۰ سال آینده معاهده شنگن (۲۰۴۶)

پیش‌بینی آینده این معاهده در گروی نحوه برخورد اروپا با بحران‌های جدید است.

۱. دیجیتالی شدن کامل (EES)

در ۲۰ سال آینده، دیگر خبری از مهرهای فیزیکی در پاسپورت نخواهد بود. سیستم‌های بیومتریک و تشخیص چهره در تمام مبادی ورودی (خارجی) نصب خواهند شد تا حرکت افراد با دقت میلی‌متری رصد شود.

۲. بحران‌های اقلیمی و مهاجرت

بزرگترین تهدید برای معاهده شنگن در دو دهه آینده، موج‌های مهاجرتی ناشی از تغییرات اقلیمی است. اگر کشورهای مرزی (مانند یونان و ایتالیا) نتوانند فشار را تحمل کنند، ممکن است شاهد بازگشت موقت کنترل‌های مرزی داخلی به صورت متناوب باشیم.

۳. گسترش به سمت شرق

انتظار می‌رود در ۲۰ سال آینده، مرزهای شنگن تا بالکان غربی و حتی شاید در صورت ثبات سیاسی، تا نزدیکی مرزهای اوکراین گسترش یابد.

نتیجه‌گیری: آیا شنگن دوام خواهد آورد؟

معاهده شنگن قلب تپنده اروپای مدرن است. با وجود فراز و نشیب‌هایی مثل بحران پناهجویان در سال ۲۰۱۵ یا پاندمی کرونا، این معاهده نشان داده است که مزایای “بودنش” بسیار بیشتر از هزینه‌های “نبودنش” است. فروپاشی شنگن به معنای بازگشت اروپا به دوران هزینه‌های سنگین و دیوارهای بلند است که هیچ دولتی خواهان آن نیست.

نکته برای مسافران: اگر قصد دارید از مزایای این معاهده استفاده کنید و به اروپا سفر کنید، به یاد داشته باشید که رعایت دقیق قوانین ویزا و ورود از کشور صادرکننده ویزا، اولین قدم برای یک سفر بدون دردسر است.